فارماتون از دیدگاه پزشکی و پژوهش‌های بالینی؛ بررسی شواهد علمی درباره خستگی، عملکرد ذهنی و ایمنی مصرف

مقدمه: آیا اثرات فارماتون از نظر علمی اثبات شده است؟

فارماتون (Pharmaton) نام تجاری گروهی از مکمل‌های غذایی است که در برخی از فرمولاسیون‌های بزرگسالان، عصاره استانداردشده جینسینگ آسیایی با نام G115 را همراه با ویتامین‌ها و مواد معدنی ارائه می‌کنند. این ترکیب با هدف تأمین ریزمغذی‌ها و پشتیبانی از عملکرد طبیعی بدن عرضه شده است.

با وجود سابقه مصرف این مکمل، ارزیابی علمی آن نیازمند تفکیک میان شواهد مربوط به خود محصول، شواهد مربوط به عصاره جینسینگ و اطلاعات عمومی درباره ویتامین‌ها و مواد معدنی است. این سه دسته از نظر قدرت استنباط پزشکی یکسان نیستند.

در این مقاله، مطالعات بالینی منتشرشده در پایگاه‌های علمی انگلیسی‌زبان، از جمله PubMed و مجلات پزشکی، بررسی می‌شوند. محور اصلی بررسی عبارت است از روش انجام پژوهش‌ها، تعداد شرکت‌کنندگان، نتایج اندازه‌گیری‌شده، محدودیت‌های علمی و میزان اطمینان به یافته‌ها.

۱. مطالعه سال ۲۰۲۱ درباره فارماتون، جینسینگ G115 و خستگی

یکی از مطالعات مستقیم و قابل توجه درباره ترکیب جینسینگ G115 با ویتامین‌ها و مواد معدنی در سال ۲۰۲۱ منتشر شد.

عنوان مقاله: Reduced Self-Perception of Fatigue after Intake of Panax ginseng Root Extract (G115®) Formulated with Vitamins and Minerals—An Open-Label Study

منبع علمی: International Journal of Environmental Research and Public Health، سال ۲۰۲۱.

مشاهده متن کامل مقاله در PubMed Central

روش انجام مطالعه

در این پژوهش، ۱۰۳ بزرگسال سالم که از احساس خستگی شکایت داشتند، شرکت کردند. شرکت‌کنندگان روزانه مکملی حاوی ۴۰ میلی‌گرم عصاره G115 به همراه ویتامین‌ها و مواد معدنی دریافت کردند.

محققان وضعیت افراد را در شروع مطالعه و پس از ۱۵، ۳۰، ۶۰ و ۹۰ روز ارزیابی کردند. ابزار اصلی اندازه‌گیری، پرسش‌نامه چندبعدی خستگی یا Multidimensional Fatigue Inventory بود که ابعاد مختلف خستگی، از جمله خستگی عمومی، جسمی و ذهنی را بررسی می‌کند.

نتایج چه چیزی نشان داد؟

پس از ۹۰ روز، میانگین امتیاز خستگی عمومی گزارش‌شده توسط شرکت‌کنندگان نسبت به شروع مطالعه حدود ۴۱٫۸ درصد کاهش یافت. محققان همچنین بهبودهایی در امتیازهای مربوط به خستگی جسمی و ذهنی، انگیزه، فعالیت و احساس انرژی گزارش کردند.

این نتایج نشان می‌دهند که مصرف ترکیب مورد مطالعه با بهبود احساس خستگی در گروه شرکت‌کنندگان همراه بوده است.

محدودیت مهم مطالعه

این پژوهش از نوع باز یا Open-label بود؛ یعنی شرکت‌کنندگان و پژوهشگران از مصرف مکمل آگاه بودند و گروه دارونما برای مقایسه وجود نداشت.

در چنین شرایطی، عواملی مانند انتظار ذهنی از درمان، تغییر رفتار، نوسانات طبیعی خستگی و اثرات ناشی از توجه به شرکت‌کنندگان می‌توانند در نتیجه دخالت داشته باشند.

نکته دیگر اینکه تعدادی از نویسندگان در زمان انجام پژوهش کارمند شرکت سانوفی بودند. این موضوع به‌تنهایی نتیجه را بی‌اعتبار نمی‌کند، اما هنگام ارزیابی شواهد باید در کنار طراحی مطالعه و نیاز به تکرار مستقل نتایج در نظر گرفته شود.

جمع‌بندی این پژوهش: نتایج امیدوارکننده‌اند، اما به دلیل نبود گروه کنترل، نمی‌توان تمام کاهش خستگی را به‌طور قطعی به فارماتون نسبت داد.

۲. مطالعه بالینی سال ۱۹۹۷؛ مقایسه فارماتون با مولتی‌ویتامین معمولی

یکی از پژوهش‌های قدیمی‌تر که مستقیماً فرمولاسیون فارماتون را بررسی کرده، مطالعه‌ای منتشرشده در سال ۱۹۹۷ است.

عنوان مقاله: Double-blind study of a multivitamin complex supplemented with ginseng extract

مشاهده مقاله در PubMed

طراحی آزمایش

این پژوهش به‌صورت تصادفی‌سازی‌شده و دوسوکور انجام شد. در مجموع ۶۲۵ نفر برای شرکت در مطالعه وارد شدند و دو گروه، به مدت ۱۲ هفته، روزانه یک کپسول دریافت کردند:

• گروه اول: مکمل حاوی ویتامین‌ها، مواد معدنی، عناصر کم‌مقدار و عصاره جینسینگ G115؛ یعنی فرمولاسیون فارماتون مورد مطالعه.

• گروه دوم: مکمل حاوی ویتامین‌ها، مواد معدنی و عناصر کم‌مقدار، بدون عصاره جینسینگ.

کیفیت زندگی شرکت‌کنندگان با استفاده از یک پرسش‌نامه استاندارد ارزیابی شد.

از ۶۲۵ شرکت‌کننده اولیه، ۱۲۴ نفر به دلیل رعایت‌نکردن شرایط مصرف از تحلیل نهایی کنار گذاشته شدند. در نهایت، ۳۳۸ نفر در گروه فارماتون و ۱۶۳ نفر در گروه مقایسه مطالعه را تکمیل کردند.

نتایج مطالعه

پس از دوره مصرف، امتیاز شاخص کیفیت زندگی در هر دو گروه افزایش یافت. میانگین تغییر گزارش‌شده در گروه فارماتون ۱۱٫۹ امتیاز و در گروه مولتی‌ویتامین بدون جینسینگ ۶٫۴ امتیاز بود.

پژوهشگران تفاوت میان دو گروه را از نظر آماری معنادار گزارش کردند.

تفسیر پزشکی نتایج

وجود گروه مقایسه‌ای و طراحی دوسوکور، این مطالعه را از نظر روش‌شناسی برای ارزیابی اثر احتمالی افزودن جینسینگ ارزشمند می‌کند.

با این حال، چند نکته باید در نظر گرفته شود:

۱. پیامد اصلی، شاخص کیفیت زندگی بود؛ بنابراین نتیجه را نباید به‌صورت اثبات قطعی افزایش حافظه، قدرت عضلانی یا درمان خستگی مزمن تفسیر کرد.

۲. کنارگذاشته‌شدن تعداد قابل توجهی از شرکت‌کنندگان می‌تواند بر قابلیت تعمیم نتایج اثر بگذارد.

۳. نتایج این پژوهش مربوط به فرمولاسیون و شرایط همان مطالعه است و لزوماً به تمام محصولات امروزی با نام فارماتون قابل تعمیم نیست.

نتیجه: این پژوهش از احتمال وجود فایده افزوده برای فرمولاسیون حاوی جینسینگ حمایت می‌کند، اما برای تعیین اندازه اثر واقعی و تکرارپذیری آن به شواهد مستقل بیشتری نیاز است.

۳. بررسی نظام‌مند مطالعات جینسینگ و خستگی در سال ۲۰۲۰

برای ارزیابی یک مکمل، تنها بررسی مطالعات یک محصول کافی نیست. پژوهش‌های مروری نظام‌مند، نتایج چندین مطالعه را کنار هم قرار می‌دهند و می‌توانند تصویری جامع‌تر از شواهد ارائه کنند.

عنوان مقاله: Clinical and Preclinical Systematic Review of Panax ginseng C. A. Mey and Its Compounds for Fatigue

سال انتشار: ۲۰۲۰.

مشاهده متن کامل مقاله در Frontiers in Pharmacology

این مرور چه چیزی را بررسی کرد؟

نویسندگان شواهد بالینی انسانی و مطالعات پیش‌بالینی مربوط به جینسینگ آسیایی و ترکیبات آن را برای بررسی ارتباط با خستگی جمع‌آوری کردند.

در این مرور، مطالعات از نظر نوع عصاره، مقدار مصرف، مدت درمان، جمعیت مورد مطالعه و شاخص‌های اندازه‌گیری متفاوت بودند.

برخی آزمایش‌ها بر خستگی ذهنی و احساس انرژی تمرکز داشتند و برخی دیگر، شاخص‌های فیزیولوژیک مرتبط با ورزش، مانند ضربان قلب، توان خروجی و بازیابی پس از فعالیت را اندازه‌گیری کردند.

نتایج و اهمیت آن‌ها

نتایج مطالعات یکسان نبودند. در برخی پژوهش‌ها تغییراتی در بعضی شاخص‌ها مشاهده شد، اما در تعدادی از کارآزمایی‌ها تفاوت معناداری در پیامدهای اصلی عملکرد ورزشی نسبت به دارونما گزارش نشد.

این تفاوت‌ها نشان می‌دهند که اثر جینسینگ احتمالاً به نوع پیامد مورد بررسی، جمعیت شرکت‌کنندگان و فرمولاسیون مصرف‌شده بستگی دارد.

همچنین، نتیجه مثبت در یک شاخص فرعی الزاماً به معنای بهبود کلی عملکرد جسمی یا کاهش خستگی در زندگی روزمره نیست.

آیا این مرور اثربخشی فارماتون را اثبات می‌کند؟

خیر. این مرور، شواهد مربوط به انواع مختلف جینسینگ را بررسی کرده است و همه مطالعات آن مربوط به خود فارماتون نیستند.

بنابراین، یافته‌های آن برای شناخت وضعیت علمی جینسینگ مفید هستند، اما نمی‌توان آن‌ها را مستقیماً اثبات اثر درمانی همه فرمولاسیون‌های فارماتون دانست.

۴. آیا جینسینگ G115 می‌تواند تمرکز و حافظه را بهبود دهد؟

یکی از دلایل علاقه به مکمل‌های حاوی جینسینگ، احتمال اثر آن‌ها بر عملکرد شناختی است. با این حال، بهبود یک آزمون کوتاه‌مدت شناختی با درمان اختلال حافظه یا پیشگیری از زوال شناختی تفاوت دارد.

مطالعه کنترل‌شده سال ۲۰۰۲

عنوان مقاله: Dose dependent changes in cognitive performance and mood following acute administration of Ginseng to healthy young volunteers

مشاهده مطالعه در PubMed

در این مطالعه، ۲۰ بزرگسال جوان و سالم در یک طرح دوسوکور، کنترل‌شده با دارونما و متقاطع شرکت کردند. افراد دوزهای ۲۰۰، ۴۰۰ و ۶۰۰ میلی‌گرمی عصاره جینسینگ G115 را در نوبت‌های جداگانه دریافت کردند.

محققان چندین شاخص شناختی، از جمله کیفیت حافظه، سرعت حافظه و توجه را اندازه‌گیری کردند.

نتایج نشان داد که دوز ۴۰۰ میلی‌گرم در برخی ارزیابی‌ها با بهبود کیفیت حافظه همراه بود.

محدودیت تفسیر

تعداد شرکت‌کنندگان کم بود و مطالعه، اثر یک دوز منفرد از عصاره جینسینگ را بررسی کرد. این دوزها نیز با مقدار ۴۰ میلی‌گرم G115 در مطالعه مکمل ترکیبی سال ۲۰۲۱ یکسان نیستند.

بنابراین، این یافته را نمی‌توان به‌عنوان اثبات افزایش حافظه در اثر مصرف روزانه یک کپسول فارماتون معمولی تفسیر کرد.

مطالعه سال ۲۰۰۵ درباره خستگی ذهنی

عنوان مقاله: Single doses of Panax ginseng (G115) reduce blood glucose levels and improve cognitive performance during sustained mental activity

مشاهده مطالعه در PubMed

در این پژوهش، ۳۰ فرد جوان و سالم در یک مطالعه متقاطع و کنترل‌شده با دارونما، دوزهای ۲۰۰ و ۴۰۰ میلی‌گرمی جینسینگ را دریافت کردند. محققان عملکرد شرکت‌کنندگان را در مجموعه‌ای از آزمون‌های شناختی پیوسته ارزیابی کردند.

بعضی از نتایج، به‌ویژه در یک تکلیف محاسباتی ذهنی و احساس خستگی ذهنی، به نفع برخی از دوزهای جینسینگ بود. همچنین، کاهش قند خون پس از مصرف مشاهده شد.

این یافته‌ها جالب‌اند، اما به دلیل کوچک‌بودن نمونه، استفاده از دوزهای مشخص عصاره و بررسی اثر کوتاه‌مدت، نمی‌توان از آن‌ها نتیجه گرفت که فارماتون برای درمان اختلالات حافظه یا افزایش پایدار هوش مؤثر است.

۵. نقش ویتامین‌ها و مواد معدنی در اثرات گزارش‌شده فارماتون

فرمولاسیون‌های مختلف فارماتون ممکن است مجموعه‌ای از ویتامین‌ها و مواد معدنی را همراه با عصاره جینسینگ ارائه کنند. این مواد نقش‌های زیستی متفاوتی دارند.

برای مثال:

• ویتامین‌های گروه B در واکنش‌های طبیعی متابولیسم انرژی نقش دارند.

• ویتامین B12 در عملکرد طبیعی سیستم عصبی و ساخت گلبول‌های قرمز مشارکت می‌کند.

• آهن برای ساخت هموگلوبین و انتقال اکسیژن ضروری است.

• ویتامین C در ساخت کلاژن، عملکرد ایمنی و افزایش جذب آهن غیرهِم نقش دارد.

با وجود اهمیت این مواد، باید میان نقش زیستی یک ویتامین و اثر بالینی مصرف مکمل تفاوت قائل شد.

برای نمونه، اگر فرد به دلیل کمبود آهن دچار کم‌خونی باشد، اصلاح کمبود آهن می‌تواند به بهبود خستگی ناشی از آن کمک کند. اما این به معنای آن نیست که مصرف یک مولتی‌ویتامین حاوی آهن، در فردی که کمبود آهن ندارد، حتماً انرژی را افزایش می‌دهد.

همچنین، نمی‌توان از روی نقش طبیعی ویتامین B12 در سیستم عصبی نتیجه گرفت که فارماتون باعث تقویت حافظه در افراد سالم می‌شود.

برای بررسی دقیق این موضوع باید مقدار هر ماده مغذی در فرمولاسیون مورد استفاده، وضعیت تغذیه‌ای فرد و نتایج کارآزمایی‌های بالینی مرتبط در نظر گرفته شوند.

۶. ایمنی فارماتون و تداخل احتمالی جینسینگ با داروها

ارزیابی اثربخشی بدون بررسی ایمنی، تصویر کاملی از یک مکمل ارائه نمی‌دهد.

مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه آمریکا (NCCIH) در بررسی علمی جینسینگ آسیایی اشاره می‌کند که مصرف کوتاه‌مدت خوراکی آن در مقادیر توصیه‌شده برای بیشتر بزرگسالان معمولاً قابل تحمل است؛ با این حال، ایمنی مصرف طولانی‌مدت به‌طور کامل مشخص نیست.

منبع رسمی NCCIH درباره تداخل گیاهان دارویی با داروها

عوارض احتمالی

از عوارض گزارش‌شده جینسینگ می‌توان به بی‌خوابی اشاره کرد. عوارض کمتر شایع، از جمله واکنش‌های حساسیتی و مشکلات جدی‌تر، نیز گزارش شده‌اند.

از طرف دیگر، وجود آهن یا برخی مواد معدنی در فرمولاسیون‌های خاص می‌تواند در بعضی افراد موجب ناراحتی گوارشی شود. این عوارض به ترکیبات دقیق محصول و شرایط مصرف‌کننده بستگی دارند.

تداخلات دارویی

جینسینگ ممکن است با برخی داروها تداخل داشته باشد. برای مثال، شواهد مربوط به اثر آن بر وارفارین، داروی ضدانعقاد خون، یکسان نیستند. همچنین درباره تداخل احتمالی آن با بعضی داروهای فشار خون، داروهای کاهنده چربی خون و داروهای دیگر نگرانی‌هایی مطرح شده است.

افراد مبتلا به دیابت نیز باید به احتمال اثر جینسینگ بر قند خون توجه کنند.

مصرف‌کنندگان داروهای روزانه، افراد دارای بیماری زمینه‌ای و زنان باردار یا شیرده باید پیش از مصرف مکمل‌های حاوی جینسینگ با پزشک یا داروساز مشورت کنند.

۷. مهم‌ترین محدودیت‌های پژوهش‌های فارماتون چیست؟

مرور مطالعات موجود چند محدودیت اصلی را نشان می‌دهد:

نخست، تفاوت در فرمولاسیون: همه محصولات فارماتون ترکیبات و مقادیر یکسانی ندارند. حتی اگر یک مطالعه نتیجه مثبتی برای یک فرمولاسیون گزارش کند، نمی‌توان آن را به همه نسخه‌های محصول تعمیم داد.

دوم، تفاوت در دوز جینسینگ: بعضی پژوهش‌ها از دوزهای بالاتر عصاره G115 استفاده کرده‌اند؛ در حالی که مطالعه مکمل ترکیبی سال ۲۰۲۱ از ۴۰ میلی‌گرم در روز استفاده کرد.

سوم، محدودیت تعداد شرکت‌کنندگان: بعضی از آزمایش‌های شناختی تنها چند ده نفر را بررسی کرده‌اند. چنین نمونه‌هایی برای نتیجه‌گیری قطعی درباره جمعیت عمومی کافی نیستند.

چهارم، تفاوت در پیامدهای اندازه‌گیری‌شده: کاهش امتیاز خستگی، بهبود یک آزمون حافظه و افزایش عملکرد ورزشی، سه پیامد متفاوت‌اند و نباید معادل یکدیگر در نظر گرفته شوند.

پنجم، نیاز به پژوهش مستقل: برای افزایش اطمینان به نتایج، مطالعات بزرگ‌تر، کنترل‌شده با دارونما، با مدت پیگیری مناسب و تکرارشده توسط گروه‌های مستقل اهمیت دارند.

۸. جمع‌بندی شواهد علمی درباره فارماتون

بر اساس پژوهش‌های بررسی‌شده، می‌توان چند نتیجه محتاطانه ارائه کرد:

۱. یک مطالعه باز در سال ۲۰۲۱ کاهش قابل توجهی در احساس خستگی شرکت‌کنندگان پس از مصرف ۹۰روزه ترکیب حاوی G115، ویتامین‌ها و مواد معدنی گزارش کرد؛ اما نبود گروه دارونما مانع از اثبات رابطه علت و معلولی قطعی است.

۲. یک مطالعه دوسوکور در سال ۱۹۹۷ بهبود بیشتری در شاخص کیفیت زندگی گروه دریافت‌کننده فرمولاسیون حاوی جینسینگ نسبت به مولتی‌ویتامین بدون جینسینگ گزارش کرد؛ با این حال، این یافته به معنای اثبات تمام ادعاهای رایج درباره محصول نیست.

۳. مطالعات کوچک مربوط به عصاره G115 نتایج امیدوارکننده‌ای در برخی آزمون‌های شناختی کوتاه‌مدت گزارش کرده‌اند، اما شواهد برای توصیه فارماتون به‌عنوان درمان اختلال حافظه کافی نیست.

۴. مرورهای علمی جینسینگ نشان می‌دهند که اثر آن بر خستگی و عملکرد جسمی در همه مطالعات یکسان نیست.

۵. نقش ویتامین‌ها و مواد معدنی در متابولیسم طبیعی بدن به‌خوبی شناخته شده است؛ با این حال، بیشترین فایده مکمل‌سازی زمانی انتظار می‌رود که ترکیبات آن با نیاز واقعی فرد تناسب داشته باشند.

نتیجه نهایی: شواهد علمی درباره فارماتون و عصاره G115 امیدوارکننده اما محدود و ناهمگون هستند. در حال حاضر، مناسب‌تر است این محصول به‌عنوان یک مکمل غذایی برای تأمین برخی ریزمغذی‌ها و احتمالاً کمک به بهبود احساس خستگی در بعضی افراد در نظر گرفته شود، نه یک درمان اثبات‌شده برای خستگی مزمن، اختلال حافظه یا افزایش قطعی توان جسمی و ذهنی.

خستگی مداوم، به‌ویژه اگر با تنگی نفس، رنگ‌پریدگی، تغییر وزن، اختلال خواب یا سایر علائم همراه باشد، نیازمند بررسی علت زمینه‌ای است و نباید صرفاً با مصرف مکمل مدیریت شود.